Futbolaren historian badira zelaiaren marretatik haratago joaten diren uneak, herri oso baten memoria kolektiboan betirako geratzeko. Une horietako indartsuenetako eta ahaztezinenetako bat 1976ko abenduaren 5ean gertatu zen Atotxako futbol zelaian; Athletic Clubeko eta Real Sociedadeko kapitainek zelaira atera ziren euren taldeen buru, eta elkarrekin eutsi zioten garai hartan oraindik legez kanpokoa zen bandera bati.
1976ko derbi hura euskal iruditerian betiko geratu zen, ez kirol emaitzagatik, baizik eta bi taldeek erakutsi zuten erronka ausarta eta anaitasunagatik. Ia bost hamarkada geroago, gertaera gogoangarri haren protagonista izan zen ikurrin mitikoa San Mames estadio berrira itzuli da, ohorez, neguko arratsalde hartan eraman zuten bi mitoek berriro eramanda: José Ángel Iribar betierekoa eta Inaxio Kortabarria txuri-urdina.
1976ko derbia: euskal futboleko keinu historiko baten jatorria
Abenduko arratsalde hartako barne-historian tentsioa eta sekretismoa dira nagusi. Josean de la Hoz Uranga jokalariari bururatu zitzaion jatorrizko ideia Realeko aldagelan, eta haren arrebak ezkutuan egin zuen bandera bere Getariako etxean. Partidu egunean, futbolariak Guardia Zibilaren kontrol bat pasatzea lortu zuen errepidean, eta, behin Atotxa estadioan, debekatutako ikurra aldageletako leiho batetik sartu zuen.
Ikurrina masajisten poltsa barruan ezkutatu zuten, belaki eta ur-botil artean, zelaira salto egin arte. Tuneletik irtetean, bi taldeek batera egin zuten aurrera ilaran —garai hartan ez zen ohikoa—, protokoloak apurtuz eta agintarien harridura piztuz.
Iribar eta Kortabarria: sinbolo batek lotu zituen bi kapitainak
Euskal futbolaren ospea eta noblezia adierazten zuten bi gizonak izan ziren erronka politiko eta sozial haren buru. Athletic Clubeko atezaina Jose Angel Iribarrek, eta Realeko defentsa Inaxio Kortabarriak, sendotasun miresgarriz hartu zuten erantzukizuna. De la Hoz Urangak hiru koloreko oihala emateko harmailetatik zelaira jauzi egin zuenean, bi kapitainek irmotasunez zabaldu zuten, eta ertzetatik helduta joan ziren zelaiaren erdiko biribileraino.
Atezain zuri-gorriaren eta atzelari donostiarraren arteko batasun-irudi hark gipuzkoarren feudoan denbora gelditu zuen, eta haien nahitaezko kirol-lehia elkartasun apurtezin bihurtu zuen, gizarte oso baten askatasun-egarria adieraziz.
Ikurrina futbolean: ekintza sinboliko izatetik ikono kolektiboa izatera
Futbol-zelai batean gertatu zen ekintza ausart eta erdiezkutuko horrek kaleetako normalizazio politiko prozesuak azkartu zituen. Atotxako harmailak betetzen zituzten milaka zaleen txalo zaparradak eta malkoek erakutsi zuten futbola lehen mailako katalizatzaile soziala izan zitekeela.
Bizkaiko eta Gipuzkoako bi klub adierazgarrienen keinu hark adiskidetasun ikono kolektibo bihurtu zuen bandera, eta bidea ireki zuen hilabete batzuk geroago, 1977ko urtarrilean, ikurrina legeztatua izan zedin. Harrezkero, Euskal Herriko futbol zelaiak adierazpen librerako gune gisa eta tokiko kultura berresteko gune gisa finkatu ziren, eta erakutsi zuten identitatea hobeto defendatzen dela elkarrekiko errespetuan.
San Mamesera itzulia: oroimena, emozioa eta gaurkotasuna
Balentria hartatik ia berrogeita hamar urte igaro direnean, jatorrizko oihala zelaira itzuli da mistizismoz eta solemnitatez betetako testuinguru batean, Zetak taldearen ‘Mitoaroa III’ ikuskizunean. Pello Reparaz proiektuaren buruak, aldarrikapen musikala eta kulturala egin zuen, eta soinu elektronikoak eta euskal folkaren tradizio aberatsa lotu zituen.
Gaueko klimaxa Iribarrek eta Kortabarriak gurutze formako pasabide bat gurutzatu zutenean iritsi zen, eta Altsasuko momotxoak eta haien kornamentu-maskarak haien inguruan kontraste itzela sortu zuten. Estadioa leporaino betetzen zuten milaka pertsonen orroak belaunaldi aldaketa bikaina irudikatu zuen, eta bilobek 1976an sentimendu bat defendatzeagatik euren askatasuna arriskuan jarri zuten aitona-amonen balioa txalotu zuten.
Futbolzaleek fideltasun eta oroimen ibilbide bikain hori ospa dezakete AC Museoaren bildumak bisitatuz, han zuri-gorrien identitatearen mugarriak zaintzen baitira.
